3.1संधि
सरल भाषा मेंदो शब्द पास-पास आएँ और पहले शब्द की अंतिम ध्वनि व दूसरे की पहली ध्वनि मिलकर बदल जाएँ — यह संधि है। अलग करना संधि-विच्छेद है। तीन प्रकार — स्वर, व्यंजन, विसर्ग।
(क) स्वर संधि — 5 भेद
| भेद | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| दीर्घ | अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ | हिम + आलय = हिमालय; रवि + इंद्र = रवींद्र; भानु + उदय = भानूदय |
| गुण | अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ = अर् | देव + इंद्र = देवेंद्र; सूर्य + उदय = सूर्योदय; महा + ऋषि = महर्षि |
| वृद्धि | अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ | सदा + एव = सदैव; वन + औषधि = वनौषधि |
| यण् | इ/ई + भिन्न स्वर = य्; उ/ऊ + भिन्न स्वर = व्; ऋ + भिन्न स्वर = र् | इति + आदि = इत्यादि; सु + आगत = स्वागत; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा |
| अयादि | ए/ऐ/ओ/औ + भिन्न स्वर = अय्/आय्/अव्/आव् | ने + अन = नयन; गै + अक = गायक; पो + अन = पवन; पौ + अक = पावक |
(ख) व्यंजन संधि — मुख्य नियम
- वर्ग का पहला वर्ण + स्वर/घोष वर्ण → उसी वर्ग का तीसरा वर्ण: दिक् + अंबर = दिगंबर; वाक् + ईश = वागीश; सत् + आचार = सदाचार।
- वर्ग का पहला वर्ण + न/म → उसी वर्ग का पाँचवाँ वर्ण: वाक् + मय = वाङ्मय; सत् + मार्ग = सन्मार्ग; जगत् + नाथ = जगन्नाथ।
- त् + च/ज = च्च/ज्ज: उत् + चारण = उच्चारण; सत् + जन = सज्जन।
- त् + ल = ल्ल: उत् + लास = उल्लास।
- म् + व्यंजन = अनुस्वार: सम् + तोष = संतोष; सम् + कल्प = संकल्प।
(ग) विसर्ग संधि — मुख्य नियम
- अः + घोष व्यंजन → ओ: मनः + बल = मनोबल; यशः + दा = यशोदा; अधः + गति = अधोगति।
- इः/उः + घोष → र्: निः + धन = निर्धन; दुः + गुण = दुर्गुण; निः + आशा = निराशा।
- निः/दुः + क/प → ष्: निः + कपट = निष्कपट; दुः + कर्म = दुष्कर्म।
- विसर्ग + च/छ → श्; त/थ → स्: निः + चल = निश्चल; नमः + ते = नमस्ते।
उदाहरण"परीक्षा" का विच्छेद परि + ईक्षा (दीर्घ संधि); "विद्यालय" = विद्या + आलय (दीर्घ); "महोत्सव" = महा + उत्सव (गुण); "प्रत्येक" = प्रति + एक (यण्)।
याद रखेंस्वर संधि के पाँच भेद — "दी-गु-वृ-य-अ" (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि)।